In de raadsverslagen is vrij precies te volgen wat Zaaijer en Kurpershoek tijdens hun wandeling voor ogen hebben. De twee Rotterdamse ondernemers hebben het gemeentebestuur van Hillegersberg een bedrag van maar liefst 100.000 gulden in het vooruitzicht gesteld. Daar staat wel iets tegenover: Hillegersberg moet bereid zijn een deel van zijn grondgebied af te staan en Rotterdam bewegen tot een grenswijziging. Het betreft een wijziging in het gebied dat ingesloten is geraakt door de Ceintuurbaan, de verbindingsspoorweg die tussen het Rotterdamse DP station en het Maasstation is aangelegd voor de aansluiting naar Utrecht. Het ingesloten gebied omvat de Oost Blommersdijkse polder en de Bergpolder. Precies waar Zaaijer en Kurpershoek al geruime tijd stukken grond hebben aangekocht.
Zaaijer en Kurpershoek, gesteund door enkele particuliere grondeigenaren in de Blommersdijkse polder, oefenden al maanden druk uit op het gemeentebestuur van Hillegersberg. Hun voorstel: tegen een riante vergoeding akkoord gaan met een grenswijziging, zodat een deel van Hillegersberg bij Rotterdam zou worden gevoegd. Aanvankelijk hield de gemeenteraad van Hillegersberg de boot af, maar de twee ondernemers verhoogden hun bod net zolang tot het onvermijdelijke gebeurde. Bij een bedrag van 100.000 gulden ging de raad overstag.
Met de mededeling die daarop bij B&W van Rotterdam binnenkomt, staat Hillegersberg officieel open voor de grenswijziging. Toch blijkt de Rotterdamse raad nauwelijks enthousiast. De stedelijke bebouwing loopt in het noorden weliswaar tegen de grens aan, maar in het westen en zuiden ligt nog voldoende bouwgrond binnen de bestaande gemeentegrenzen. Waarom zou Rotterdam dan nu al een uitbreiding naar het noorden willen?
B&W van Hillegersberg accepteren het bod van 100.000 gulden en stellen een grenswijziging voor - Rotterdamsch Nieuwsblad 13-06-1901
Maar Zaaijer en Kurpershoek hebben ook binnen de Rotterdamse raad medestanders. Zij wijzen erop dat de spoorwegen inmiddels een veel logischere begrenzing van de stad vormen dan de oude, grillig door het landschap lopende gemeentegrens. Directeur van Gemeentewerken G.J. de Jongh denkt in dezelfde richting. Voor hem vormt de Ceintuurbaan een vanzelfsprekende lijn waarbinnen de toekomstige stad zich als één geheel zou moeten kunnen ontwikkelen.
Daar komt nog iets bij. Juist de ervaringen uit de negentiende eeuw hebben laten zien wat er gebeurt wanneer Rotterdam wacht totdat particuliere bebouwing de stad vooruitloopt. Aan de overzijde van de gemeentegrens kan Hillegersberg ontwikkelingen toestaan waarop Rotterdam nauwelijks invloed heeft, terwijl de gevolgen uiteindelijk wel bij de stad terechtkomen. Goedkope woningbouw, bedrijfjes en ongeordende straten kunnen daar ontstaan voordat Rotterdam zelf de kans krijgt het gebied volgens een samenhangend plan in te richten.
De discussie gaat daarom allang niet meer alleen over een grens op de kaart. Het gaat over de vraag wie bepaalt hoe de toekomstige stad eruit komt te zien.
Voor De Jongh is dat precies de kwestie waarmee hij zich al jaren bezighoudt. De hoofdlijnen van een nieuwe stadswijk — belangrijke verkeerswegen, waterlopen, riolering en de aansluiting op bestaande buurten — zouden niet pas achteraf moeten worden aangepast aan wat particuliere grondeigenaren toevallig hebben gebouwd. Eerst moest er een plan zijn; daarna kon er worden gebouwd.
Voor Zaaijer en Kurpershoek hoeft dat helemaal geen probleem te zijn. Integendeel. Ook zij hebben belang bij een goed ontsloten stadswijk. Hun winst zit niet noodzakelijk in zo veel mogelijk huizen op zo weinig mogelijk grond, maar vooral in de waardestijging van het enorme grondbezit dat zij inmiddels hebben opgebouwd. Een weiland brengt weinig op. Bouwgrond aan een aangelegde straat, midden in Rotterdam en voorzien van riolering, drinkwater en gas, is een heel ander verhaal.
Daarmee lopen de belangen van De Jongh en de twee ondernemers voor een belangrijk deel parallel. De Jongh wil een ordelijk uitbreidingsplan; Zaaijer en Kurpershoek willen dat hun grond onderdeel wordt van die uitbreiding. Over de precieze inrichting en vooral over de verdeling van de kosten zal nog genoeg te onderhandelen zijn.
Na verschillende raadsdebatten valt in de zomer van 1902 de beslissing. Rotterdam zal de grenswijziging in gang zetten. De bestuurlijke procedure neemt vervolgens nog geruime tijd in beslag, maar uiteindelijk is het zover: op 1 januari 1904worden delen van de Oost-Blommersdijkse polder en de Bergpolder Rotterdams grondgebied.
Zaaijer en Kurpershoek hebben daarmee een belangrijke slag gewonnen. Maar ze hebben niet rustig op de officiële grenswijziging gewacht.
Op 11 augustus 1903 verschijnen ze bij de notaris voor de oprichting van de Maatschappij tot Exploitatie van Onroerend Goed Insulinde. In de nieuwe maatschappij brengen zij het grootste deel van hun gezamenlijk verworven grondbezit onder: ruim 45 hectare, met weilanden, buitenplaatsen en een boerderij. Het maatschappelijk kapitaal bedraagt 1,6 miljoen gulden, verdeeld over 1.600 aandelen die in handen van de oprichters blijven.
De naam Insulinde verwijst niet alleen naar de voormalige buitenplaats van Fop Smit jr., maar eveneens naar Nederlands-Indië dat door Multatuli met Max Havelaar bekend geworden was als aanduiding voor de Indonesische archipel. Voor een onderneming die zich richt op de ontwikkeling van een nieuwe Rotterdamse stadswijk klinkt de naam passend: exotisch, modern en verbonden met handel en economische expansie.
Het doel is duidelijk. Insulinde moet de terreinen exploiteren: grond geschikt maken voor bebouwing, in overleg met de gemeente straten aanleggen en bouwpercelen verkopen of zelf laten bebouwen. Dat gebeurt echter niet meer onder de vrijwel vrije omstandigheden waarin particuliere grondexploitanten enkele decennia eerder konden opereren. De nieuwe Rotterdamse wijk moet worden ingepast in de plannen van Gemeentewerken en voldoen aan de nieuwe regels die inmiddels voor stadsuitbreiding en woningbouw gelden.
Daarmee begint een nieuwe fase. Niet de vraag óf hier gebouwd zal worden staat nog ter discussie, maar onder welke voorwaarden.
Reactie plaatsen
Reacties